[ChanhKien.org]

Hán Việt

Tăng Tử thuyết: “Khả dĩ thác lục xích chi cô, khả dĩ ký bách lý chi mệnh, lâm đại tiết nhi bất khả đoạt dã. Quân tử nhân dữ? Quân tử nhân dã.” (Luận ngữ – Thái Bá đệ bát).

Phiên âm

Zēng Zǐ shuō:“Kěyǐ tuō liù chǐ zhī gū, kěyǐ jì bǎi lǐ zhī mìng, lín dà jié ér bù kě duó yě. Jūnzǐ rén yú? Jūnzǐ rén yě.”(“Lúnyǔ·Tàibó dì bā”)

Chú âm

曾 (ㄗㄥ) 子 (ㄗˇ) 说 (ㄕㄨㄛ)：“可 (ㄎㄜˇ) 以 (ㄧˇ) 托 (ㄊㄨㄛ) 六 (ㄌㄧㄡˋ) 尺 (ㄔˇ) 之 (ㄓ) 孤 (ㄍㄨ)，可 (ㄎㄜˇ) 以 (ㄧˇ) 寄 (ㄐㄧˋ) 百 (ㄅㄞˇ) 里 (ㄌㄧˇ) 之 (ㄓ) 命 (ㄇㄧㄥˋ) ，临 (ㄌㄧㄣˊ) 大 (ㄉㄚˋ) 节 (ㄐㄧㄝˊ) 而 (ㄦˊ) 不 (ㄅㄨˋ) 可 (ㄎㄜˇ) 夺 (ㄉㄨㄛˊ) 也 (ㄧㄝˇ)。君 (ㄐㄩㄣ)子 (ㄗˇ) 人 (ㄖㄣˊ) 与 (ㄩˊ)？君 (ㄐㄩㄣ) 子 (ㄗˇ) 人 (ㄖㄣˊ) 也 (ㄧㄝˇ)。”(《论 (ㄌㄨㄣˊ) 语 (ㄩˇ)·泰 (ㄊㄞˋ) 伯 (ㄅㄛˊ) 第 (ㄉㄧˋ) 八 (ㄅㄚ)》)

Chú thích

1. 托六尺之孤 (Thác lục xích chi cô): Nhận lời ủy thác của nhà Vua về việc phò tá ấu Chúa.

孤 (Cô): Chỉ đứa trẻ mất cha.

六尺 (Lục xích): Chỉ đứa trẻ dưới 15 tuổi. Người xưa gọi người trưởng thành là thất xích.

托孤 (Thác cô): Nhận lời dặn dò, ủy thác của Quân vương trước lúc lâm chung về việc phò tá ấu Chúa.

2. 寄百里之命 (Ký bách lý chi mệnh): Ký là ký thác, ký gửi. Bách lý là nước lớn. Bách lý chi mệnh tức là nắm giữ chính quyền và vận mệnh của cả quốc gia.

3. 大节 (Đại tiết): Chỉ thời khắc quan trọng liên quan đến sự tồn vong của quốc gia, hoặc sinh tử của một người.

4. 与 (dữ): Đồng âm với từ “欤” (dư) nghĩa là “sao”, trợ từ ngữ khí nghi vấn.

Diễn nghĩa

Tăng Tử nói rằng: “Người mà có thể ủy thác trọng trách phò tá ấu Chúa và việc quốc gia đại sự, khi đối diện với sinh tử cũng không lung lạc ý chí. Đó có phải là bậc quân tử chăng? Người đó chính là quân tử!”

Nghiên cứu và phân tích

Trong chương này, Khổng Tử nói đến những đức tính mà một người quân tử cần có đó là đạo đức, tri thức và năng lực. Trong thời điểm nguy nan của nước nhà, người quân tử có thể nhận sứ mệnh phò tá Quân vương non trẻ và lựa chọn tốt nhất để phó thác những việc quốc gia đại sự. Bởi họ giống như cây tùng cây bách luôn luôn là loài cây tàn lụi cuối cùng trong mùa đông giá rét. Ngay cả khi phải đối diện với sinh tử thì họ cũng quyết không dao động, không khuất phục. Đây là điều mà chỉ những người có phẩm cách quân tử thực thụ mới có thể làm được.

Câu hỏi mở rộng

1. Người như thế nào có thể đảm nhiệm trọng trách bề tôi đắc lực của quốc gia? Bạn hãy nêu ví dụ cụ thể.

2. Trong chương này, Tăng Tử đã định nghĩa người quân tử là “Khả dĩ thác lục xích chi cô, khả dĩ ký bách lý chi mệnh, lâm đại tiết nhi bất khả đoạt dã” (Người mà có thể ủy thác trọng trách phò tá ấu Chúa và việc quốc gia đại sự, khi đối diện với sinh tử cũng không lung lạc ý chí). Bạn có đồng ý với ý kiến này không?

Tài liệu đọc hiểu

Gia Cát Lượng – vị quan trung nghĩa song toàn

Gia Cát Lượng (tự Khổng Minh) là một nhân vật lịch sử nổi tiếng thời đại Tam Quốc, người cao tám thước, khí chất hiên ngang, ông sống ẩn cư ở Long Trung nên còn được gọi là “Ngọa Long”. Trong tác phẩm “Tam Quốc diễn nghĩa”, ông là người có khả năng hô mưa gọi gió, tinh thông Kỳ Môn Độn Giáp, khiến cho Lưu Bị phải ba lần viếng thăm nhà tranh mới có thể mời được vị cao nhân kỳ sỹ này, mở đầu cho một loạt sự kiện cao trào trong câu chuyện Tam Quốc.

Những câu chuyện đặc sắc như: Lửa thiêu gò Bác Vọng, Thiệt chiến quần nho, Thuyền cỏ mượn tên, Khéo mượn gió Đông, Bảy lần bắt Mạnh Hoạch, Không thành kế, Trâu gỗ ngựa máy, Hù dọa Tư Mã Ý, cho thấy Khổng Minh là một bậc trí giả túc trí đa mưu. Dù vậy ông vẫn cam tâm tình nguyện nhận lời ủy thác của Lưu Bị ở thành Bạch Đế, suốt đời phò tá cho con trai Lưu Bị, đến chết cũng không thay đổi!

Cảm kích trước ân tri ngộ của Lưu Bị, năm 27 tuổi Khổng Minh đã bắt đầu lập kế hoạch cho Lưu Bị – “Long Trung đối” (1), và dốc lòng cho nhà Thục Hán. Trong thời gian phò tá cho Lưu Thiện ông đã trình “Xuất sư biểu” để Bắc phạt Tào Ngụy, dưới sự tận tâm tận lực và quản lý sát sao của Gia Cát Lượng, nhà Thục Hán đã thể hiện ra sức sống tràn trề, mãnh liệt.

Nhưng có lẽ số trời đã định, do vắt kiệt thể lực trong thời gian dài nên sức khỏe của Khổng Minh ngày càng yếu đi, mong ước về sự nghiệp phạt Ngụy cũng ngày càng trở nên xa vời. Cuối cùng ông ốm bệnh và ra đi trong làn gió thu xào xạc ở gò Ngũ Trượng, hưởng thọ 54 tuổi.

Từ khi bước ra phò tá Lưu Bị vào năm 27 tuổi, Khổng Minh vẫn luôn luôn tận tụy với nghĩa vụ của một bề tôi. Dù chúng ta phải tiếc nuối đến rơi lệ vì hùng tâm tráng chí tam phân thiên hạ còn đó mà nguyện vọng phục hưng Hán Thất đã không còn, nhưng chúng ta đều sâu sắc lĩnh ngộ được rằng cả cuộc đời Khổng Minh là để diễn giải cho văn hóa nhân loại một vở kịch lớn mang tên “trung nghĩa”.

Sau khi chết, Khổng Minh được phong là Vũ Hương Hầu. Mặc dù Trường Giang cuồn cuộn chảy về Đông, ngọn sóng cuốn trôi tất cả, hùng tâm tráng chí của bậc anh hùng đã trôi theo dòng lịch sử, thì khí tiết trung nghĩa của ông vẫn theo nước sông Trường Giang cuồn cuộn được hậu thế vĩnh viễn truyền tụng.

Bài tập

Hãy chia sẻ cho mọi người một trong những câu chuyện đặc sắc trong “Tam Quốc diễn nghĩa” như: Lửa thiêu gò Bác Vọng, Thiệt chiến quần nho, Thuyền cỏ mượn tên, Ba lần chọc tức Chu Du, Khéo mượn gió Đông, Bảy lần bắt Mạnh Hoạch, Không thành kế, Trâu gỗ ngựa máy, Hù dọa Tư Mã Ý hoặc câu chuyện khác mà bạn biết.

[1] 隆中对 (Long Trung đối, tiếng Trung: 隆中对 / Lóngzhōng duì) là tên gọi cuộc bàn luận nổi tiếng giữa Gia Cát Lượng và Lưu Bị thời cuối Đông Hán, đầu Tam Quốc.

Dịch từ: https://www.zhengjian.org/node/48868