Tác giả: Khinh Châu

[ChanhKien.org]

“Tiền bạc rốt cuộc có ý nghĩa gì với tôi?” Có lẽ trong sinh hoạt và công tác bận rộn, rất ít người có thể tĩnh tâm để tự hỏi lại bản thân vấn đề này. Chúng ta làm mọi việc theo bản năng, cho rằng chỉ khi nào kiếm được đủ tiền thì mới có thể có được cuộc sống mà mình mong muốn.

Thế nhưng mọi chuyện thường lại không được như mong đợi. Vì truy cầu tiền bạc, người ta đã rơi vào đó mà không không thể thoát ra, trái lại còn đánh mất niềm hạnh phúc chân chính thuộc về bản thân, rồi trở thành nô lệ của tiền bạc một cách thụ động. Vậy chúng ta nên đối đãi với tiền bạc như thế nào? Nên xử lý thế nào cho tốt mối quan hệ với tiền bạc? Dựa trên thái độ của cổ nhân đối với tiền bạc, có lẽ chúng ta có thể tìm được đáp án cho mình.

Thời xưa có điển cố “Ẩm mã đầu tiền” (Cho ngựa uống nước, quẳng tiền xuống sông). Chuyện kể về một vị quan tên là Hạng Trọng Sơn, mỗi lần thả ngựa uống nước bên dòng sông Vị, ông đều ném vào dòng sông ba đồng tiền xu. Thời nay thì hành động này thật là kỳ lạ. Có người rõ ràng là phải trả tiền mà vẫn nghĩ hết cách để trốn tránh, hoặc là tranh cãi đến đỏ mặt tía tai, huống hồ đây lại là thứ nước miễn phí? Quả thực đúng là đồ ngốc mà. Nhưng quay ngược lại mà nói, một vị quan “cứng nhắc”, không tham lam, không chiếm đoạt như vậy, chẳng phải là phúc của bách tính nơi đây sao?

“Thế Thuyết Tân Ngữ” có ghi chép chuyện về Quản Ninh và Hoa Hâm. Một lần nọ, Quản Ninh và Hoa Hâm đang cuốc đất trong vườn rau, bỗng nhiên từ trong đất lộ ra một khối vàng. Quản Ninh làm ngơ tiếp tục vung tay cuốc đất, còn Hoa Hâm nhặt khối vàng lên xem một chút rồi vứt sang một bên. Trước đây, mỗi khi đọc chuyện này tôi đều trầm tư hồi lâu, vì sao cổ nhân có thể làm được chuyện xem vàng như rác rưởi thế?

Đương nhiên, chuyện coi tiền tài như rác rưởi dường như có chút tỏ ra thanh cao thái quá. Nhưng xác thực là có rất nhiều người thời xưa không có kiểu truy cầu tiền bạc mãnh liệt như người hiện đại. Bởi vì người thời đó vốn có tư tưởng đơn thuần, tâm ham muốn vật chất rất ít. Thêm vào đó, phần lớn mọi người luôn ôm giữ quan niệm thiện ác hữu báo, có được ắt có mất nên sẽ không lấy những thứ tài lộc phi nghĩa ấy.

Danh thần Vương Diễn thời Tây Tấn rất sùng Đạo nhưng lại có một vị thê tử tham lam tên là Quách Thị. Vương Diễn rất không vừa mắt tính tham lam của Quách Thị, vậy nên ông trước giờ chẳng nói lời nào có chữ “tiền” cả. Có một lần người vợ muốn trêu ông nên đã chất tiền xung quanh giường, để xem ông sẽ phản ứng thế nào. Sau khi Vương Diễn thức dậy, trông thấy tiền bạc chất đống khắp nơi, đến nỗi không còn chỗ đặt chân xuống. Ông bèn gọi tì nữ đến bảo: “Cử a đổ vật khước!” (đưa những thứ này đi). Ý của ông là muốn tì nữ dọn những thứ gây cản trở này đi. Kể từ đó “a đổ vật” trở thành biệt danh của tiền bạc.

Từ xưa đến nay, người thực sự nhân nghĩa có chí khí, chẳng ai xem trọng tiền tài cả. Nhạc Phi từng nói “Quan văn không tham tiền, quan võ không sợ chết, thiên hạ sẽ thái bình”. Ngược lại, những người luồn cúi để tìm lợi ích vật chất lại dần dần hướng đến sự tham lam, thiếu lý trí, thậm chí tiến đến gần sự gian ác. Trương Tuấn từng tham gia hãm hại Nhạc Phi, vốn là một trong bốn vị “trung hưng tứ tướng”, nhưng ông lại xem tiền như mạng sống. Nếu như không tham lam như thế, ắt hẳn sẽ không làm ra những chuyện hãm hại Nhạc Phi. Cuối cùng ông ta lại rơi vào cảnh giống với Tần Cối, cùng phải quỳ bên miếu Nhạc Phi, kết cục bị thế nhân phỉ nhổ, thóa mạ.

Trung Cộng từng phê phán trắng trợn thương nhân và nhà tư bản, nào là tham lam, nào là trục lợi, nào là bóc lột, làm vùi dập cả một tầng lớp trong xã hội. Điều trớ trêu là ngày nay, cái gien ham tiền ấy lại bị Trung Cộng cưỡng ép đổ vào huyết dịch của đại đa số người dân Trung Quốc, không biết đã tạo nên bao nhiêu kẻ có đạo đức thấp kém giống như Trương Tuấn và Tần Cối?

Trên thực tế, thời Trung Quốc cổ đại, rất nhiều thương nhân đều lấy thành tín làm căn bản, lấy bán nhiều lời ít làm nguyên tắc, thậm chí còn chủ động nhường bớt lợi ích cho người khác. Thương gia nổi tiếng Phạm Lãi là một ví dụ điển hình, nhờ có tầm nhìn đầu tư cực tốt nên những chuyến đi buôn ông tích được rất nhiều tài phú, nhưng lần nào ông cũng đều phân chia hết gia tài. “Trời sinh ra ta ắt có chỗ dùng, ngàn vàng tiêu hết rồi lại có”. Lẽ nào “nhà tư bản” Phạm Lãi lại là một người trục lợi như vậy sao? Nói trắng ra, điều đáng sợ không phải là tiền nhiều hay tiền ít, hoặc là thuộc về giai tầng xã hội nào đó, mà chính là cái tâm quá coi trọng tiền bạc, đến mức mất tiền cũng đau đớn như bị cắt thịt vậy.

Đương nhiên, ở đây không hề bảo mọi người phải học theo cách hành xử của Phạm Lãi. Trên thực tế, người ở giai tầng khác nhau, mức độ thông minh khác nhau, khi đối đãi với tiền bạc cần phải phù hợp với hoàn cảnh hiện tại của bản thân.

Về phương diện này, những lập luận trong sách “Tiền bản thảo” lại càng trở nên đáng quý. Tể tướng Trương Thuyết của triều đại Huyền Tông đã khai sáng việc ví tiền bạc như một vị thuốc Đông Y. Ông cho rằng tiền là một vị thuốc, tuy có vị ngọt, nhưng tính nóng và có độc. Nó có thể chống được lão hóa, giỏi về trị liệu đói khát, khốn đốn. Tuy nhiên, hái thuốc và uống thuốc lại phải hết sức chú trọng phương pháp. Còn những kẻ tham lam, nếu dùng không thỏa đáng thì sẽ mất đi sự cân bằng, tựa như tính hàn và nhiệt trong cơ thể xung đột lẫn nhau, làm người ta xảy ra hỗn loạn và bệnh tật nghiêm trọng.

Như vậy phải sử dụng tiền bạc như thế nào mới là đúng đắn? “Nếu tích lũy mà không tiêu tán, thì sẽ sinh ra trộm cướp, thiên tai; Nếu tiêu tán mà không tích lũy, thì sẽ cơ hàn, khốn khó, hoạn nạn ập đến”. Đối với người giàu có, nếu chỉ tích lũy mà không tiêu tán, sẽ sinh ra các chủng tai họa. Đối với người có gia cảnh phổ thông, không biết cách khai nguồn dòng chảy, chi nhiều hơn thu, sẽ lập tức rơi vào hoàn cảnh khốn đốn.

Ông còn chỉ rõ rằng “Biết tích lũy và biết tiêu tán đi gọi là Đạo; không xem tiền như báu vật gọi là Đức; biết nhận và cho gọi là Nghĩa; không mưu cầu thứ không thuộc về mình gọi là Lễ; rộng lòng giúp đỡ mọi người gọi là Nhân; đúng hẹn, giữ lời là Tín; không để người khác gây phương hại đến mình gọi là Trí”.

Đạo, Đức, Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín không chỉ là giá trị quan truyền thống, mà còn phù hợp để vận dụng vào cách con người nhìn nhận và đối đãi với tiền bạc. Nếu biết rằng tích và tán là Đạo; coi nhẹ là Đức; phù hợp là Nghĩa; thủ phận là Lễ; cứu tế là Nhân, giữ lời là Tín; cẩn thận là Trí. Đồng thời “dùng bảy phương pháp này để rèn luyện” bản thân, thì mới có thể thoát sự trói buộc của tiền bạc.

Dịch từ: https://www.zhengjian.org/node/304927