Tác giả: Trường Tụ Khách
[ChanhKien.org]
Bát giữ ấm men ngọc Nhữ diêu, tạo hình hoa sen (hiện vật thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Cố cung Quốc gia)
Vẻ đẹp của gốm sứ thời Tống thường không rực rỡ chói lòa, mà đẹp ở sự thanh nhã lắng sâu trong tĩnh lặng. Nhữ diêu mang sắc xanh như trời vừa tạnh mưa, tựa khoảng không thoáng đãng khi mây tan; Quan diêu mang vẻ đẹp hàm súc, trang trọng; sắc men ôn nhuận như làn gió nhẹ vương nơi tay áo người quân tử trang nhã; vết rạn men Ca diêu lại tựa băng nứt vỡ, lại vừa giống như những đường vân mảnh mà thời gian khẽ khàng khắc lại trên hiện vật; Định diêu tinh khôi như tuyết trắng; Quân diêu thì lại có ánh ráng chiều quyện vào men, tựa như lửa lò đã nung lên những áng mây của đất trời.
Những đồ gốm sứ này dù đặt ở đâu cũng vậy, chẳng cần huyên náo mà vẫn tự có khí phách của mình. Vẻ đẹp của chúng không nằm ở nơi phô diễn mỹ lệ bề mặt, mà âm thầm kết tinh từ đất, men, lửa và dòng chảy tháng năm. Tĩnh lặng mà ngắm một món đồ sứ thời Tống thì tựa hồ như thấy sơn thủy chìm trong khói sương, như thấy ánh trăng rọi vào lòng; lại tựa hồ thấy các văn nhân nhã sĩ đời Tống bên cửa sổ phẩm trà, đốt trầm giở sách, thể hội thanh khí của đất trời giữa trăng thanh gió mát. Và trong sâu thẳm lò nung rực lửa, nắm đất kia cũng đang âm thầm lột xác.
Một nắm đất, vốn chôn vùi trong lòng đất mẹ rộng lớn, chẳng bắt mắt, không quý hiếm, cũng chẳng có chút ánh sắc lấp lánh nào. Một cơn gió thổi qua, nó chỉ thành chút bụi đất; một cơn mưa trút xuống thì nó cũng chỉ còn là lớp bùn. Nếu cứ mãi như vậy, có lẽ cả đời nó chỉ là bùn đất, chẳng được người đời chú ý tới, cũng sẽ không có được ánh hào quang ôn nhuận như ngọc sau này.
Thế nhưng khi được người ta lấy lên từ trong đất, thì nó liền bắt đầu chuyển mình.
Làm sứ, trước tiên phải chọn đất. Không phải loại bùn nào cũng có thể làm thành sứ, cũng như không phải loại đất nào cũng chịu được lửa. Để thật sự thành hình, đất sét thường phải qua bao lượt gạn lọc, lắng đọng, nhào luyện; từng chút gạn bỏ tạp chất, từng chút mài giũa nét thô cứng. Chính những công đoạn tưởng như đơn điệu, nhỏ nhặt và tẻ nhạt ấy đang âm thầm đặt nền móng cho ngày nó thành hình thành vật.
Đất sét nếu không sạch, nung trong lửa sẽ bị nứt; tâm nếu không kiên định, gặp chuyện ắt rối bời. Nhiều chuyện trên đời tưởng chừng thành bại chỉ trong sớm tối, thật ra nguyên do đã được gieo mầm từ sớm trong những ngày tháng mài giũa lặng thầm.
Sau khi tạo hình phôi đất, người thợ còn phải gọt sửa phôi. Phần thừa ra thì gọt bỏ đi, phần lồi lõm thì mài phẳng, những chỗ dày mỏng khác nhau thì cần điều chỉnh. Khí vận của một đồ vật không chỉ nằm ở ngoại hình đoan chính, mà còn ở sự cân bằng nội tại. Nếu quá mỏng thì không bền, quá dày lại làm mất vẻ thanh tú. Con người cũng như vậy, trải qua năm tháng từng nhát từng nhát gọt đi sự nông nổi, những góc cạnh gai góc, tính hư vinh và buông thả; điều này đôi lúc sẽ khiến người ta đau đớn, đôi lúc sẽ khiến người ta uỷ khuất, nhưng cũng chính nhờ những lần tu chỉnh ấy, con người mới dần biết giữ chừng mực và khí chất.
Nhưng then chốt nhất vẫn là khi cho vào lò.
Có thể thành đồ gốm sứ không phải vì nó có màu sắc mỹ lệ, cũng không phải vì nó mang những hoa văn cầu kỳ, mà là vì nó đã thực sự được nung trong lửa. Lửa đỏ cháy mạnh, nhiệt lò mỗi lúc một tăng. Trong sức nóng nung đốt, phôi đất co rút, hóa cứng và biến đổi. Kể từ khoảnh khắc ấy nó đã không thể quay đầu, nếu lửa không đủ độ, đất sét vẫn là đất sét; lửa mà quá nóng, đồ vật sẽ nứt rạn. Chỉ khi lửa vừa đủ, nó mới có thể từ đất sét hoá thành gốm sứ.
Nhân sinh nhiều lúc cũng như gốm sứ được nung trong lò vậy. Những nghịch cảnh, áp lực, hiểu lầm, cô độc, dằn vặt, nhìn tưởng như đang thiêu đốt con người, nhưng thật ra cũng đang hoàn thiện con người. Không có lửa khảo nghiệm, con người khó mà biết được bản thân liệu có kiên trì; không có gian nan tôi luyện, con người khó có thể thật sự toả ánh hào quang vừa ôn hoà mà lại trường tồn.
Đồ gốm sứ khi ra khỏi lò thường khiến người ta phải kinh ngạc. Nắm đất sét vốn u tối, vậy mà giờ đây lại hóa thành chất sứ óng mịn, tinh khôi, rắn chắc và tỏa sáng. Nó không còn là nắm bùn đất rời rạc, có thể vê nặn tuỳ ý, dễ tan trong nước, mà giờ đây đã mang hình hài với cốt cách riêng; có đủ dung lượng để chứa đựng nước trong, cành hoa, hương trà và cả dấu vết thời gian.
Đây có lẽ cũng là đặc điểm khiến người ta cảm động nhất của gốm sứ. Vẻ đẹp của nó không phải nét kiều diễm non nớt chưa nếm trải phong sương, mà là vẻ thanh hoa được tôi luyện qua lửa lớn. Điều quý trọng không chỉ là sự tinh tế bề mặt, mà là ở quá trình chuyển hoá sâu sắc trong nội tại.
Con người nếu như có thể ngộ được chút gì trong đó, sẽ hiểu được rằng: Những điều thực sự tốt đẹp trên thế gian ít khi dễ dàng mà thành. Lá trà phải bung nở trong nước sôi, mực muốn kết nên sắc thẫm phải qua khói bụi và muôn vàn nhịp chày giã, gốm sứ cũng phải trong lửa lớn mới thay da đổi thịt. Sự đề cao của sinh mệnh cũng luôn phải trải qua một quá trình như vậy. Phàm là những trải nghiệm có thể khiến người ta trở nên thuần tịnh, cứng cỏi và khoan dung hơn, thì đó không chỉ đơn thuần là khổ nạn, mà chính là một loại thành toàn khác đối với sinh mệnh.
Vậy nên, không cần sợ hãi những ngọn lửa lớn giữa dòng đời. Khi nó đốt đi phần đất còn thô vụng, thì cũng đang hun đúc nên cốt cách thanh cao; lửa khảo nghiệm phôi gốm, cũng là đang tạo nên vẻ đẹp rực rỡ. Đợi đến một ngày khi ngoảnh đầu lại, có lẽ ta mới phát hiện rằng những khoảnh khắc khó chịu đựng nhất kia, chẳng hề huỷ hoại ta, mà là đang mài giũa ta thành phiên bản càng tốt hơn nữa.
Đất qua lò lửa hóa thành sứ; người qua tôi luyện mới tỏ chân tâm.
