Tác giả: Trường Tụ Khách
[ChanhKien.org]
Nghiên mực đặt trước án thư, vài giọt nước trong khẽ nhỏ xuống, thỏi mực thong thả xoay tròn trong lòng nghiên. Ban đầu chỉ nghe tiếng sàn sạt rất khẽ, màu mực đen chậm rãi loang ra trong nước, đậm đà mà không đặc quánh, mượt mà mà vẫn ánh lên quang sắc. Một làn hương mực thanh nhã theo đó khẽ bay lên, như vừa tỉnh dậy từ đáy sâu của tháng năm lặng lẽ.
Chúng ta thấy được sắc đen của mực loang ra, ngửi được mùi hương văn chớm nở, nhưng lại ít khi nghĩ được rằng đằng sau làn hương của mực ẩn chứa biết bao khói lửa, bao phiên mài giũa, bao tháng năm chờ đợi.
Dáng vẻ ban đầu của thỏi mực lại không phải là mực.
Vốn dĩ, nó chỉ là khói, là làn khói xanh tỏa ra từ gỗ thông cháy, là chút bụi đen ngưng tụ phía trên ánh lửa đèn dầu. Nếu mặc cho nó bay tản mát, thì nó cũng chỉ cuốn theo gió mà đi; nếu bám lên thành đồ vật, cũng chỉ để lại một lớp bụi mỏng. Nhưng khi người thợ cúi mình cẩn thận thu gom từng chút muội đen, rồi lại hoà với keo, đem giã bằng chày, tạo hình trong khuôn, rồi âm thầm nuôi dưỡng biết bao ngày, những hạt bụi đen li ti mỏng nhẹ ấy liền dần kết thành một khối mực cứng bền như ngọc.
Làm mực trước tiên phải thu lấy khói.
Mực khói thông được chế từ khói sau khi đốt gỗ cây thông, mực khói dầu thì được chế từ khói do đốt dầu hạt trẩu, dầu hạt cải. Chỉ cần độ lửa không đúng là làn khói sẽ chẳng còn mịn, bị loãng và vương lẫn tạp chất. Lửa quá lớn sẽ làm hạt muội thô; lửa quá bé thì lại không đủ khói. Muội khói thật sự tốt phải mịn, sạch, đều hạt mà lắng. Nhìn tưởng nhỏ bé, nhưng nó lại quyết định chất lượng căn bản của mực.
Sinh mệnh con người cũng thường bắt nguồn từ những nơi nhỏ bé.
Rất nhiều người có xuất phát điểm không hề hiển hách, thậm chí bị cuốn theo dòng đời, dạt theo cảnh ngộ như hạt muội, nhìn tưởng chẳng có hình hài, cũng chẳng có sức nặng. Song điều thực sự quý giá trong sinh mệnh lại không nhất định rực rỡ chói lòa từ lúc xuất hiện. Có lẽ đó chỉ là một chút thanh cao không chịu cuốn theo thế sự, một chút bản tính hướng thiện, một chút tấm lòng nguyện quy chính ở nơi sâu thẳm trong nội tâm con người.
Muội khói nếu không có người thu gom, thì cuối cùng vẫn chỉ là khói bụi; con người nếu không biết giữ mình, cũng dễ bị hồng trần cuốn trôi.
Muội khói sau khi thu được liền phải mang trộn với keo.
Muội khói có tính tản mát, nên cần có keo mới có thể tạo hình. Nếu ít keo thì chất mực rời rạc, nhiều keo quá thì chất mực sẽ đặc quánh. Mực tốt ở chỗ keo ít mà lại chắc, kết tụ mà không bết cứng, rắn rỏi mà vẫn óng nhuận.
Con người cũng như vậy, nếu chỉ cậy tài mà không biết khuôn phép, thì dễ buông thả; nếu chỉ biết quy tắc mà không linh động, thì sẽ cứng ngắc. Một người thực sự có khí chất sẽ không phóng túng buông thả, cũng không phải máy móc câu nệ, mà biết giữ lòng thanh sạch trong khuôn khổ của bản thân, vững nguyên tắc mà không mất nét mềm mại, ôn hòa. Cũng như keo và muội trộn lẫn, vừa không mất linh khí của muội khói, lại có được độ kết vững của keo.
Sau đó là bước giã nghiền, nhào nặn cực khổ nhất.
Khối mực được giã đi giã lại, nhào ép, lật trở liên hồi, rồi lại tiếp tục chịu đập giã. Nghề chế tạo mực xưa lưu truyền cách nói “mười vạn nhịp chày”. Mực tốt chẳng phải một vài thao tác đơn giản là làm được, mà phải qua mài giũa ngàn vạn lần mới thành hình. Thiếu đi một bước luyện mực thì nhìn bề mặt có thể không thấy được sự khác biệt, nhưng một khi đưa lên nghiên, gặp nước, thấm lên giấy, khi ấy mới thấy rõ chất mực tốt hay kém. Mực có bị đóng cặn, sắc mực có trở nên xám đục, khí vị có thiếu chiều sâu hay không thì đều phụ thuộc vào những lượt chày giã luyện liên miên.
Nhân phẩm cũng như thế, chẳng hiển lộ rõ giữa những ngày suôn sẻ, mà dần dần định hình qua bao tôi luyện, va đập của dòng đời. Có những cái khổ tưởng chừng như đang giày vò con người, nhưng thực chất đang giúp gột bỏ lớp phù phiếm; có những cái nạn dường như đang áp bức người ta, nhưng thực chất đang khiến sinh mệnh trở nên kiên cường. Nếu tâm hướng thiện, thì những ma nạn ấy sẽ loại bỏ đi từng chút từng chút tạp chất trong nội tâm ta, khiến con người trở nên trầm tĩnh thay vì nông nổi, kiên cường thay vì nhu nhược. Cốt cách rắn rỏi của mực cũng chính nhờ được tôi luyện dần dần qua bao lượt ép nén.
Sau khi ép luyện, mực phải được tạo bằng khuôn.
Trên khuôn khắc văn tự, hoa văn, sơn thuỷ, rồng phượng, khối mực được ép vào khuôn sẽ dần thành hình. Không có khuôn thì dù mực có khối, nhưng không có hình dáng cố định. Qua khuôn đúc, thỏi mực mới có được dáng hình đoan chính và diện mạo đủ sức lưu danh hậu thế.
Con người cũng cần có chuẩn tắc nội tại. Chuẩn tắc này không phải khuôn khổ do danh lợi phù hoa của thế gian áp đặt, mà là thước đo được định sẵn cho lương tri. Một người nếu không có tiêu chuẩn nội tại, khi gặp sự việc liền như nước chảy bèo trôi, hôm nay thế này, ngày mai thế khác, rốt cuộc vẫn khó có được phong thái thực sự. Người có thể nên nghiệp lớn, trong tâm ắt có giới hạn và chuẩn mực, cũng có đạo mà nguyện suốt đời theo đuổi.
Sau khi tạo khuôn vẫn chưa thể dùng mực.
Mực phải được tháo khuôn, gọt giũa, hong khô trong bóng râm, treo lên, lật trở, để hơi ẩm từ từ tan đi trong gió, để tính keo dần dần ổn định qua ngày tháng. Mực mới chưa tan vị lửa, keo và muội chưa hoà quyện, buộc phải qua sự nhào nặn của thời gian mới có thể trở nên mềm mịn không thô ráp, chắc bền không nứt rạn. Mực tốt không chỉ nhờ vào độ lửa, mà còn nhờ sự đợi chờ; không chỉ cần tôi luyện, mà còn cần tĩnh dưỡng.
Bước này giống với việc tu tâm nhất.
Sau khi con người trải qua một sự việc gì đó, cũng không thể chỉ dừng lại ở nốt cảm xúc mãnh liệt nhất. Sự trưởng thành chân chính là biết tĩnh tâm lại mà suy ngẫm, để những thăng trầm chắt lọc nên trí huệ, để tủi nhục hóa thành khoan dung, để sự sắc sảo lắng sâu vào trong, để sự xao động hoá thành định lực. Nếu chỉ trải nghiệm mà không tự suy xét, thì khổ nạn mãi chỉ là khổ nạn; nếu có thể hướng nội suy xét mình trong những việc đã qua, thì khổ nạn ấy sẽ thành bệ phóng cho ta vậy.
Do đó, để một thỏi mực đạt đến độ hoàn mỹ, một phần là nhờ độ lửa và sự mài giũa, phần còn lại phải dựa vào sự tĩnh dưỡng theo tháng năm.
Xúc động nhất ấy chính là khoảnh khắc cuối cùng khi gặp nước.
Thỏi mực rắn chắc được khẽ mài trong nghiên cùng làn nước trong, để sắc đen chầm chậm loang ra. Nó không chỉ còn là một dáng hình bất động, mà đã hoá thành dòng mực viết nên nét chữ. Thế nên, sơn thuỷ mới sinh ra từ đầu ngọn bút, thơ văn tuôn trào ra từ trang giấy. Tấm lòng trung nghĩa, khí chất thanh khiết, lòng trắc ẩn và chính khí hạo nhiên đều có thể mượn nhờ nó mà hiển hiện ra.
Một thỏi mực ban đầu vốn chỉ là muội khói, sau cùng lại có thể truyền tải văn chương lẫn sơn hà.
Đây chính là ngụ ý thâm sâu nhất của nghề làm mực, rằng: những điều thật sự có giá trị trên thế gian chẳng phải lúc nào cũng tinh khiết không vướng bụi trần, mà là giữa khói lửa vẫn chẳng chệch chính đạo, qua bao tôi luyện vẫn vẹn nguyên bản chất chân thật, trong tháng ngày chờ đợi mà hun đúc chiều sâu, qua từng lượt mài nghiên mà phát huy công dụng.
Con người cũng như vậy, sinh mệnh đến với thế gian này khó tránh khỏi nếm trải phong trần, đọa đày, hàm oan, khổ ải. Nhưng những điều ấy không nhất định phải khiến con người cúi đầu, quan trọng là con người liệu có thể giữ vững bản tính, có thể biến những ma nạn trở thành cơ hội để tu luyện tâm tính, có thể khiến những phen mài giũa của trần thế tôi luyện nên sự trầm lắng và cốt cách của bản thân hay không.
Lá trà bung nở trong nước sôi, tỏa ra hương thơm đã ấp ủ cả đời; thỏi mực lặng lẽ tan trong làn nước nghiên, để rồi hóa thành thần thái văn chương trải khắp trang giấy. Chúng đều đang thổ lộ với con người rằng: vẻ đẹp chân chính thường không hiện ra bằng cách né tránh gian nan, mà là được đánh thức và trưởng thành từ trong khổ nạn ấy.
Không phải tất cả muội khói đều sẽ trở thành mực, cũng không phải mọi trải nghiệm đều tự khắc bồi dưỡng nên phẩm cách con người. Muội khói sau khi được thu gom, trộn keo, vò nặn, đổ khuôn, phơi khô, lưu trữ, mới có thể thành mực; chỉ khi phải trải qua bao mài giũa của cuộc đời mà vẫn không mất đi chính niệm và thiện tâm, con người mới có thể đem khổ và nạn tôi luyện nên chiều sâu của sinh mệnh.
Một thỏi mực tốt khi tĩnh thì rắn rỏi như ngọc, khi động thì hoà cùng nước viết nên những án văn. Nó lặng lẽ, không khoe mình, chẳng phô trương, chỉ khi được mài trên nghiên mới đem những nội hàm đã cất giữ bấy lâu từng chút một bộc lộ ra.
Đây chính là phong cốt.
Phong, chính là thanh khí và khí vận; cốt, là nền tảng và nguyên tắc. Phong cốt chân chính không phải ở sự cứng rắn bề mặt, mà là ở lòng kiên trì giữ vững và sự chính trực trong tâm. Muội khói có cốt là nhờ sau khi được tôi luyện mới không còn phân tán, mà có thể trầm lắng lại thành văn thơ.
Muội khói có phong cốt, ấy là đạo làm mực, cũng như đạo nhân sinh.
Con người nếu có thể không cuốn trôi theo khói bụi hồng trần, trong khổ nạn mà không oán không suy, trong đợi chờ mà hàm dưỡng chính mình, trong khi phó xuất mà thành toàn cho người. Vậy một sinh mệnh dẫu có bình thường đến đâu, cũng sẽ có hương mực của chính mình; dẫu năm tháng có lặng lẽ đến đâu, vẫn có thể lưu lại nét bút chẳng phụ Thiên mệnh.