Tác giả: Arsh Sarao
[ChanhKien.org]
Khi thoáng thấy một người mà mình ghét, não bộ của bạn sẽ tạo ra một mẫu hoạt động thần kinh rất đặc biệt.
Sự căm ghét làm tăng hoạt động ở các vùng não liên quan đến xu hướng gây hấn và khả năng đánh giá chiến lược, đồng thời ức chế sự đồng cảm. Não bộ giống như đang bắt đầu chuẩn bị để “đối đầu” với người đó. Bạn càng ghét ai đó, các tín hiệu thần kinh này càng mạnh hơn.
Mặc dù tất cả chúng ta đều có thể từng trải qua cảm giác căm ghét, nhưng phần sâu thẳm nhất trong con người chúng ta không thể dung hòa với nó, ông Steven Stosny, nhà trị liệu và là người sáng lập tổ chức Compassion Power (Tạm dịch: Sức mạnh của lòng trắc ẩn), nói với tờ The Epoch Times.
“Nếu sự căm ghét trở nên dai dẳng, chúng ta sẽ đánh mất nhân tính của mình”, ông nói.
Khoa học thần kinh của sự căm ghét
“Công tắc” căm ghét của não bộ khiến não ưu tiên các hành vi gây hấn và những đánh giá tiêu cực.
Sự căm ghét làm giảm hoạt động một cách có chọn lọc của hồi trán trên bên phải — vùng não tham gia điều chỉnh các phản ứng bốc đồng và giúp chúng ta hiểu cảm xúc của người khác.
Sự giảm hoạt động chỉ ở một vùng rất cụ thể này trong não của người mang lòng căm ghét này làm vô hiệu hóa các “phanh” thần kinh vốn có nhiệm vụ kiềm chế các xung động gây hấn, khiến người đó trở nên mất lý trí và bị ám ảnh bởi đối tượng mình căm ghét.
Ông Mitchell Landers, một nhà nghiên cứu sau tiến sĩ thuộc Khoa Tâm lý học của Đại học California, nói với The Epoch Times rằng cả yêu và ghét đều khiến chúng ta đánh giá người kia một cách rất kỹ càng, nhưng theo hai hướng hoàn toàn trái ngược.
Ông Landers cho biết, cả những người đang yêu thương lẫn những người đang ghét bỏ đều tạm thời bị suy giảm khả năng phán đoán khi bị chi phối bởi những cảm xúc mãnh liệt. Điều này lý giải vì sao khi yêu một người, ta thường bỏ qua khuyết điểm của họ, còn khi căm ghét một người, thì ta lại có xu hướng bịa ra hoặc phóng đại những khuyết điểm của họ”.
Sự căm ghét kích hoạt nhiều vùng ở cả phần ngoài lẫn phần sâu bên trong não bộ — đặc biệt là nhân bèo (putamen) và thùy đảo (insula).
Nhân bèo giúp chuẩn bị cho các hành động, còn thùy đảo hoạt động như một bộ cảm biến. Khi bị lòng căm ghét chi phối, những vùng này có thể thôi thúc người đó thực hiện các hành động trả đũa, chẳng hạn như đối đầu và gây hại cho đối tượng mà họ căm ghét.
Sự căm ghét có xu hướng tự củng cố chính nó. Bạn càng ghét, não bộ của bạn càng được định hình theo hướng căm ghét — nó giống như một liều chất độc nhỏ âm thầm bào mòn sự đồng cảm.
Sự căm ghét đầu độc chính người mang lòng căm ghét như thế nào
Sự căm ghét có thể làm tắt hệ thống đồng cảm của não bộ. Một nghiên cứu cho thấy những người tham gia tiếp xúc với lời lẽ căm thù nhắm vào các nhóm thiểu số trở nên ít đồng cảm hơn không chỉ với nỗi đau của những người thuộc nhóm thiểu số mà còn với nỗi đau của những người khác, điều này cho thấy tác động của sự căm ghét có thể lan rộng.
Theo thời gian, sự suy giảm khả năng đồng cảm sẽ dần làm xói mòn lòng trắc ẩn.
Ông Landers nói, đối với người mang lòng căm ghét, sự tồn tại của người mà họ ghét chính là vấn đề cốt lõi.
Ông nói, “Khi bạn đã gán cho ai đó một giá trị tiêu cực — nghĩa là bạn cho rằng điều tốt cho họ lại đi ngược với điều tốt cho mình — thì việc bạn ngày càng ít quan tâm đến nỗi đau của họ là điều dễ hiểu”.
Ông nói rằng người đó không chỉ không thể đồng cảm với nỗi đau của người khác, mà còn trở nên chai sạn, hoặc thậm chí cảm thấy hả hê trước nỗi đau của người khác.
Mối liên hệ chặt chẽ giữa lòng căm ghét với xu hướng gây hấn và sự thù địch làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề về sức khỏe tâm thần và thể chất. Những người thường xuyên mang thái độ thù địch dễ gặp phải sự đổ vỡ trong các mối quan hệ, vì thế họ cũng dễ bị căng thẳng và trầm cảm hơn.
Về mặt thể chất, những hành vi do lòng căm ghét gây ra, chẳng hạn như giận dữ và hành vi gây hấn, kích thích cơ thể giải phóng các hormone gây căng thẳng. Những hormone này ảnh hưởng đến hệ miễn dịch và gây viêm. Những hormone gây căng thẳng cũng ức chế hoạt động của các tế bào sát thủ tự nhiên, làm suy giảm khả năng chống lại các bệnh nhiễm trùng cũng như ung thư của cơ thể.
Phản ứng căng thẳng liên quan đến giận dữ và hành vi gây hấn cũng làm suy giảm khả năng giãn nở bình thường của mạch máu, vốn rất quan trọng đối với quá trình tuần hoàn máu. Sự rối loạn này là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến đột quỵ và các bệnh tim mạch.
Một phân tích tổng hợp được công bố trên Tạp chí của American College of Cardiology cho thấy sự tức giận và thái độ thù địch làm tăng 19% nguy cơ mắc bệnh mạch vành ở người khỏe mạnh, đồng thời làm tăng 24% nguy cơ có tiên lượng bệnh xấu ở những bệnh nhân đã mắc bệnh tim.
Điều gì khiến cảm xúc độc hại này dai dẳng?
Sự căm ghét bắt nguồn từ đâu?
Sự căm ghét thường bắt nguồn từ sự tức giận chưa được hóa giải.
Nghiên cứu năm 2025 của ông Landers làm sáng tỏ quá trình tức giận chuyển thành căm ghét.
“Sự giận dữ là một cơ chế thương lượng”, ông Landers nói.
Bạn cảm thấy tức giận khi cho rằng mối quan hệ đó vẫn đáng để cứu vãn. Khi ai đó dường như không quan tâm đến bạn nhiều như bạn nghĩ họ nên quan tâm, cơn giận sẽ thương lượng bằng cách gây áp lực để người kia thay đổi cách đối xử và mức độ coi trọng bạn.
“Đó là lý do những người đang tức giận muốn nói chuyện, muốn có một lời giải thích và muốn nhận được một lời xin lỗi”, ông nói.
Khi sự tức giận nhiều lần không thể hàn gắn mối quan hệ, nó sẽ dần chuyển thành sự căm ghét.
Sự căm ghét cho rằng mối quan hệ đó không còn đáng để cứu vãn, vì vậy nó tìm cách vô hiệu hóa chính con người đó như một mối đe dọa. Trong mắt người đang căm ghét, chỉ riêng sự tồn tại của người mà họ ghét cũng khiến cuộc sống của họ trở nên tồi tệ hơn.
Ông Landers nói: “Dù có nói chuyện bao nhiêu đi nữa cũng không thể thay đổi sự thật rằng có một đối thủ trong tình yêu, hoặc rằng một người khác đã được thăng chức thay vì bạn, hoặc rằng sự hiện diện của ai đó trong cộng đồng của bạn thực sự đe dọa đến lợi ích của bạn”.
Ông nói rằng, sự căm ghét chỉ lắng xuống khi đối tượng ở đủ xa hoặc không còn là mối đe dọa. Vấn đề là để đạt được điều đó thường phải dùng đến vũ lực hoặc các hành vi gây hấn. Ông Landers cho rằng, chính những hành động hung hăng và thù địch mà lòng căm ghét thôi thúc một người thực hiện lại càng củng cố cảm giác căm ghét đó.
Đặc tính tự củng cố này tạo nên một vòng luẩn quẩn của sự căm ghét.
Bà Jessica Russo, một nhà tâm lý học lâm sàng được cấp phép hành nghề, nói với The Epoch Times rằng sự căm ghét thường bắt nguồn từ cảm giác bất lực.
Khi bạn coi ai đó là một mối đe dọa, trong tiềm thức sẽ nảy sinh cảm giác yếu thế và bất lực. Để đối phó với mối đe dọa đó, con người có thể dựng lên một “lá chắn của sự căm ghét” để tự bảo vệ mình.
“Sự căm ghét là một dạng lá chắn vô cùng mạnh mẽ”, bà Russo nói. Nhưng khi dùng sự căm ghét để tự bảo vệ mình, cuối cùng con người lại khiến bản thân càng trở nên dễ bị tổn thương hơn.
Bà nói: “Chúng ta cần tìm hiểu tận gốc điều gì ẩn sau sự căm ghét ấy, cũng như những người mang lòng căm ghét đang cố tự bảo vệ mình khỏi điều gì”.
Bà Russo tin rằng Thiện tâm có thể gỡ bỏ lá chắn của sự căm ghét bằng cách khôi phục hy vọng và xua tan bóng tối. Thuốc giải độc là khôi phục lại chính những gì mà sự căm ghét đã bào mòn.
Phương thuốc chữa thù ghét
Con người sở hữu một giá trị cốt lõi: một cảm nhận bản năng về giá trị của chính mình, bắt nguồn từ niềm tin rằng mỗi người đều là “con của Chúa”. Hành động dựa trên niềm tin này giúp chúng ta trở nên nhân văn hơn với bản thân và người khác, trong khi sự thù hận lại khiến cả hai mất đi tính nhân văn, ông Stosny viết trong cuốn sách “Manual of the Core Value Workshop” (Tạm dịch: Sổ tay Hội thảo về Giá trị Cốt lõi).
Vì vậy, để loại bỏ sự căm ghét, con người cần nuôi dưỡng điều đối lập với nó: Thiện tâm.
“Thiện tâm và sự căm ghét không thể cùng tồn tại; chúng ta càng nuôi dưỡng điều này thì càng khó nuôi dưỡng điều kia”, ông Stosny nói.
Thiện là một khái niệm rất rộng, và mỗi người đều có cách hiểu riêng về nó. Nhưng nhìn chung, đó là việc nhận ra rằng ai cũng có những khuyết điểm và đều phải đối mặt với đau khổ, bao gồm cả bản thân mình lẫn người khác. Chính điều đó giúp bạn thấu hiểu và dành sự cảm thông cho mọi người.
Ông Stosny nói rằng nhiều người lầm tưởng rằng thiện đồng nghĩa với việc bỏ qua những hành vi sai trái. Tuy nhiên, thiện không phải là tha thứ cho những hành vi sai trái, mà là thấu hiểu những khó khăn đã dẫn đến cách hành xử đó.
“Thiện tâm giúp giảm bớt sự căm ghét, nhưng không bao giờ dung túng hay bào chữa cho hành vi sai trái — bởi những hành vi đi ngược lại các giá trị nhân văn sẽ hủy hoại chính người thực hiện chúng”, ông nói.
Thiện tâm bắt đầu từ chính mình, và thiện tâm dành cho bản thân luôn đi đôi với thiện tâm dành cho người khác.
Ông Stosny cho biết, khi một người không thực hành thiện tâm với chính mình bằng cách không thấu hiểu và chữa lành những tổn thương cảm xúc của bản thân, nỗi đau ấy sẽ dần biến thành sự oán hận và tức giận, khiến họ bắt đầu đổ lỗi cho người khác về nỗi đau của mình.
Để nhận diện sự tức giận hoặc oán hận chưa được xử lý trước khi nó chuyển thành sự căm ghét, ông Stosny khuyên bạn nên chú ý các dấu hiệu cảnh báo sớm:
● Không chịu được tổn thương hoặc nỗi đau cảm xúc
● Giải tỏa sự khó chịu bên trong bằng cách đổ lỗi cho người khác
● Không có khả năng nhìn nhận từ góc nhìn khác
Bà Russo cho rằng điều quan trọng là phải phá vỡ vòng lặp của sự căm ghét — để kéo não bộ ra khỏi trạng thái bị đe dọa hoặc cảm thấy bất lực. Bà khuyên nên bắt đầu bằng cách hình dung việc cảm nhận thiện tâm đối với những điều đe dọa hoặc gây bất an cho bạn. Sau đó, hãy cố gắng xóa bỏ lối nhìn nhận tiêu cực đang nuôi dưỡng sự căm ghét. Hãy tự hỏi: “Được rồi, nếu tôi đang cảm thấy căm ghét, điều đó có nghĩa là tôi đang cảm thấy bị đe dọa. Vậy tôi đang sợ điều gì đến vậy?”
Về cơ bản, sự căm ghét xuất phát từ tâm lý “Mình là nạn nhân”, ông Yashpal Jogdand, nhà tâm lý học xã hội, nói với The Epoch Times.
Ông nói, những người tin rằng chỉ mình họ là nạn nhân thường thể hiện sự căm ghét mạnh mẽ hơn. Do đó, điều quan trọng là phải nhận ra rằng “cả hai phía đều đã chịu đau khổ”, từ đó phá vỡ vòng luẩn quẩn của sự đổ lỗi và hướng con người đến sự đồng cảm.
Ông nói rằng khi chúng ta đón nhận người khác như một phần của chính mình, chúng ta bắt đầu thấy “nhân tính chung” trong tất cả những người xung quanh ta.
(Theo The Epoch Times)
Dịch từ: https://www.theepochtimes.com/health/what-your-brain-looks-like-when-you-hate-someone-5979990