Mặc Tưởng biên tập và chỉnh lý
[ChanhKien.org]
Thời Xuân thu Chiến quốc
Giở lại bức tranh lịch sử thăng trầm hơn 500 năm của thời kỳ Xuân thu Chiến quốc, đâu đâu cũng thấy cảnh khói lửa chiến tranh, đao kiếm, hò hét chém giết. Những nước lớn thì thôn tính nước nhỏ, nước mạnh thì nuốt nước yếu. Trong những cuộc chiến liên miên, mỗi nước đều vô cùng xem trọng giáo dục, huấn luyện dân chúng về chiến đấu, đồng thời thông qua hình thức giáo dục trường học để nâng cao phòng bị quân sự, bảo vệ đất nước. Đây là một trong những đặc điểm chủ yếu của giáo dục các nước vào thời kỳ Xuân thu Chiến quốc.
Nội dung giáo dục trường học tại Quốc học (trường dành cho con em quý tộc) gồm có các môn như lục đức, lục hạnh, lục nghệ. Ở bậc tiểu học thì coi trọng học lục nghệ gồm các kỹ năng cá nhân như lễ, nhạc, bắn cung, đánh xe, viết chữ, toán, nhằm nâng cao tư tưởng và năng lực trong cuộc sống; ở bậc đại học thì coi trọng học các lý luận như lục đức, lục hạnh, nhằm bồi dưỡng năng lực phò tá việc chính sự cho người học vừa có cả tài đức vẹn toàn. Nhạc trong lục nghệ, bao hàm cả nội dung của vũ. Vũ có hai loại là văn vũ và võ vũ. Căn cứ theo ghi chép của “Quốc ngữ- Sở ngữ thượng”, khi Sở Cung Vương là thái tử, nội dung học tập của ông gồm có lịch sử văn hoá, gia tộc thể hệ, thi thư lễ nhạc, danh ngôn pháp lệnh, cổ tịch pháp điển và chính đức thiện đức văn đức, trung thứ từ ái (trung thành, vị tha, nhân từ, yêu thương), nghĩa lý thành tín, hiếu đễ lễ tiết, kính giới nhân hậu, dũng võ tinh tấn, tề nhất túc thận (nghiêm trang, kính cẩn)… gồm các tố chất và uy nghi của bậc cai trị dân chúng.
Việc lấy huấn luyện bắn cung và đánh xe làm nội dung trọng tâm đã hình thành nên đặc điểm nổi bật của xã hội thời kỳ này, coi trọng võ thuật phòng thân, đồng thời coi việc tòng quân là niềm tự hào. Để tăng cường sức mạnh của quốc gia, Tề Hoàn Công đã sử dụng mưu lược của Quản Trọng tổng động viên toàn quốc: thời bình thì nông dân làm nông, sản xuất tại gia, cày cấy chăm chỉ, luyện tập võ thuật; thời chiến thì sẽ được gọi tòng quân, cầm khiên giáo theo quân tác chiến; sau chiến tranh lại cởi áo quay về với đồng ruộng, khôi phục việc canh tác, phát triển sản xuất. Chế độ gửi binh trong dân này, toàn dân đều là binh lính, binh và dân hợp làm một, kết hợp canh tác và chiến đấu này đã làm tăng lên đáng kể nhân lực và vật lực chuẩn bị cho chiến tranh trong thời bình, khiến cho đặc điểm giáo dục thời kỳ này càng thêm nổi bật – thời bình canh tác, thời chiến xuất chinh. (Theo “Quốc ngữ- Tề ngữ”)
Thời Xuân thu Chiến quốc – khi bách gia chư tử thi nhau tranh luận, đã tạo nên làn sóng mở trường tư thục giảng dạy phát triển mạnh mẽ trong dân chúng. Quỷ Cốc Tử đã đào tạo ra những nhà tung hoành gia giỏi thuật “bãi hạp” (chỉ nghệ thuật đóng – mở, tiến – lui, bộc lộ – che giấu, thường được vận dụng trong thuật du thuyết, ngoại giao, mưu lược và đối nhân xử thế) như Tô Tần, Trương Nghi; tới các nhân vật tinh thông mưu lược, chiến sự như Tôn Tẫn, Bàng Quyên. Học trò của Hắc Tử luôn đầy tinh thần xả thân quên mình, có thể “tử bất toàn chủng” (chết không lùi gót). Tuân Tử đề xướng việc học tập suốt đời, ông nhấn mạnh nội dung học cần thiết thực với nhu cầu, không trọng xuất thân mà coi trọng tài năng chân thực. Điều này đã có ảnh hưởng rất sâu sắc tới hậu thế. Trong đó, Nho học là nổi bật nhất. Nền giáo dục tư thục thời Xuân thu Chiến quốc đã mở ra cục diện hoàn toàn mới cho tuyển dụng nhân tài, dân thường bước vào chốn quan trường, binh sĩ trở thành các tướng sĩ.
Trong thời kỳ này, Nho học do Khổng Tử đề xướng vô cùng nổi bật. Tôn chỉ giáo dục của Khổng Tử là: dạy theo tố chất từng người, giáo dục không phân biệt tầng lớp. Tinh thần cốt lõi chính của học thuyết Khổng Tử chính là nằm ở tu dưỡng nhân cách cá nhân và luân thường đạo lý xã hội.
Khổng Tử khi cùng học trò bàn luận về đạo lý tu thân xử thế, điều quan trọng nhất là ở chữ “nhân” (仁). Ông cho rằng một đời con người không thể tách biệt khỏi cộng đồng, không thể không tiếp xúc với người khác. Xét từ khía cạnh bên trong, loại tình cảm khi chung sống với người khác gọi là “nhân tâm”; xét từ khía cạnh bên ngoài, đạo lý lớn khi xử thế giữa con người với nhau thì được gọi là “nhân đạo”; còn người vừa có “nhân tâm” và hành “nhân đạo” thì được gọi là “nhân nhân” (người nhân nghĩa).
Đồng thời, khi Khổng Tử luận về chữ “nhân”, ông hết sức đề cao cái tâm ngay thẳng, vì vậy ông luôn nhấn mạnh về “đạo ngay thẳng”. Ngay thẳng chính là chân thành, bên trong không tự dối mình, bên ngoài không gạt người, trong tâm có yêu ghét ra sao thì thể hiện đúng như thế. Nhân loại sinh tồn trên thế giới đều phụ thuộc vào việc đối xử với nhau bằng cái tâm ngay thẳng, chính trực. Còn khi thói gian trá, giả dối thịnh hành, thì quần thể đó sẽ trở nên rối ren và tất sẽ diệt vong.
Khổng Tử tất nhiên trọng chữ “trực”, nhưng trực mà ông nói tới là người ngay thẳng, có chân tâm, thành ý. Nếu người buông thả phóng túng, cố chấp làm theo ý bản thân mà không quan tâm tới mối quan hệ giữa bản thân và người khác, thì đó không phải là ngay thẳng. Vì vậy, đạo chính trực, ngay thẳng mà ông đề cao, ắt phải bắt đầu giảng từ “trung”, “thứ”, và lấy “văn, hành, trung, ngôn” là “tứ giáo”. “Văn” là văn học, học hỏi sâu về văn hoá, tri thức. “Hành” là tự mình thực hành, lấy lễ để điều chỉnh hành vi; còn cuối cùng đều cần quy về trung tín.
Những chữ “Nhân”, Trực”, “Trung”, “Thứ”, “Tín” mà Khổng Tử coi trọng đều chỉ về tình cảm nội tâm của con người, nhưng mặt khác ông cũng coi trọng những quy phạm bên ngoài. Ông thường từ sự việc để luận bàn về tâm, rồi từ nội tâm lại suy ra sự việc, ông nhất quán kết nối bên trong với bên ngoài, không phân cái nào quan trọng hơn. Khi Khổng Tử chuyên bàn luận về quy phạm bên ngoài, thì ông dùng “lễ”. Ông coi trọng lễ là vì ông nhận thấy rằng tình cảm nội tâm con người và lễ pháp bên ngoài thực ra là hai mặt của cùng một vấn đề, không phân biệt nặng nhẹ cao thấp.
Khi bàn về chữ “Học”, Khổng Tử bắt đầu từ việc mỗi cá nhân nhận thức được việc gì phù hợp với bản tính và tình cảm của mình, lấy mục đích cuối cùng là cung kính thực hiện. Ông cũng bàn về “Đạo”, mà “Đạo” chính là “Nhân”, chính là “Lễ”, bổ trợ cho nhau; ông lại luận về “quân tử”- là biểu hiện nhân cách viên mãn trong lý tưởng của ông. Ông luận về đức hạnh của người quân tử như sau: thứ nhất, quân tử có tình cảm, đức hạnh cao thượng, ưu mỹ; hai là quân tử trọng thực hành, không ưa nói suông; ba là quân tử coi trọng lễ nghĩa, đề cao những đức tính cao tốt đẹp trong cộng đồng; thứ tư quân tử có niềm vui tự tại trong tâm.
Vì vậy, những việc Không Tử làm trong suốt cuộc đời không chỉ trở thành tấm gương tinh thần cho giới giáo dục, cho tất cả những người làm thầy, mà còn được hậu thế tôn kính với danh xưng “Chí Thánh Tiên Sư”.
Triều Tần
Sau khi Tần Thuỷ Hoàng thống nhất Trung Quốc, triều nhà Tần tồn tại trong thời gian rất ngắn, tư liệu lịch sử để lại cũng không nhiều. Việc “đốt sách chôn nho” của ông đã phủ bóng đen lên thời kỳ thống nhất huy hoàng này, khiến văn hoá và giáo dục của nhà Tần rơi vào khoảng trống.
Kỳ thực, nói triều Tần không có trường học thì đúng, nhưng nếu nói triều Tần không có giáo dục thì chưa hẳn. Giáo dục thời Tần kế thừa quá khứ và mở đường cho tương lai, phía trước nối tiếp nền giáo dục của ba triều Hạ Thương Chu; phía sau mở đường cho nền giáo dục triều Hán. Nền giáo dục kéo dài 400 năm nhà Hán đã tạo nên những thành tựu huy hoàng. Đặc biệt, Thái học Lạc Dương với thể chế giáo dục toàn diện, triết lý đào tạo tiên tiến và sự phát triển học thuật chưa từng có, thực sự là điều hiếm thấy trong giáo dục cổ đại trên thế giới.
Các hoàng đế qua các triều đại đều biết rằng nho sinh là chủ thể của giáo dục, cũng là lực lượng kế cận của nền giáo dục, lẽ nào Tần Thuỷ Hoàng không hiểu đạo lý này? Vì sao ông lại cần phải “đốt sách chôn nho”? Lẽ nào ông không hiểu rằng tàn sát nho sinh chính là chặt đứt cội nguồn văn hoá?
“Ngày nay chiến loạn kết thúc, thiên hạ quy về thống nhất, kẻ sĩ cần thuận theo thời đại, học tập pháp lệnh mới của triều đại hiện nay”. Vì vậy, thừa tướng Lý Tư đã kiến nghị: “Phàm những gì không phải là sử sách nước Tần, đều phải thiêu huỷ! Kẻ nào mượn chuyện xưa phê phán chuyện nay, tru di cả họ! Phải ngăn họ mở trường tư thục, lập ra những học thuyết lạ, tuỳ tiện bình phẩm chính sách hiện hành, thậm chí tiến hành phỉ báng, những việc ấy cần phải nghiêm cấm triệt để!”
Tần Thuỷ Hoàng cho rằng kiến nghị này có lý, nên tiếp nhận quan điểm của Lý Tư. Những sách “Thi”, “Thư” cùng các tác phẩm của bách gia chư tử đều bị đem đốt. Nếu có hai người trở lên bàn luận về “Thi”, “Thư” sẽ bị xử tử, người biết mà không tố giác cũng bị xử tội tương tự. Vậy là phong trào vận động đốt sách bắt đầu. Ngọn lửa lớn đầu tiên bùng lên ở Hàm Dương – kinh đô nước Tần, sau đó lan tới Lạc Dương. Những tác phẩm kinh điển ngàn năm đều tan thành tro bụi. Tần Thuỷ Hoàng còn đích thân chỉ định hơn 460 nho sinh, khép họ vào tội “yêu ngôn” xử tử, chôn sống họ ở khu vực phía tây cách thành Lâm Đồng 20 dặm.
Việc Tần Thuỷ Hoàng đốt sách chôn nho, dĩ nhiên là cuộc tàn sát làm kìm hãm đối với văn hoá, giáo dục. Tuy nhiên, ông đã lấy “tiểu triện” làm tiêu chuẩn hình thể văn tự; “thư đồng văn” được thúc đẩy trên toàn quốc. Sau đó khi nhận thấy “Tần lệ” (chữ lệ thời Tần) được người dân tiếp nhận phổ biến hơn, ông cho phép dân gian sử dụng chữ lệ. Điều này đã tạo nền tảng vững chắc cho quá trình phát triển và biến đổi các kiểu chữ về sau, tiến tới chữ khải thư. Mặc dù triều đại nhà Tần tồn tại ngắn ngủi, nhưng nó như cây cầu nối, trong nhiều phương diện vừa kế thừa những gì có trước, vừa mở đường cho những gì đến sau, đặc biệt là chế độ giảng dạy của các “Bác sĩ” (là học quan, có nhiệm vụ thông hiểu kinh sách, cố vấn cho triều đình), được duy trì trực tiếp cho đến tận nền giáo dục triều Hán.
Dịch từ: https://www.zhengjian.org/node/62281