Mặc Tưởng biên tập và chỉnh lý

[ChanhKien.org]

Chế độ trường học hoàn thiện nhất vào thời Tam Đại. Cấp gia có thục (trường học tại nhà), cấp đảng có tường (trường học ở làng, huyện), cấp thuật có trường tự, cấp quốc có trường học. Mạnh Tử nói rằng: “Thời Hạ gọi là Hiệu, thời Ân gọi là Tự, thời Chu gọi là Tường, còn Học thì cả ba thời đều dùng chung tên đó”. “Học” là đại học; “Hiệu”, “Tự”, “Tường” đều là trường tiểu học trong dân gian. Mạnh Tử còn nói rằng: “Hiệu là nơi dạy bảo. Tự là nơi luyện bắn cung, Tường là nơi nuôi dưỡng”. Đây là những nơi tổ chức lễ “hương xạ” (thi bắn cung) và “hương ẩm tửu lễ” (lễ uống rượu) để dân chúng qua chứng kiến mà được cảm hoá.

Hệ thống trường học thời Thành Chu hội tụ những thành tựu lớn nhất của ba đời Ngu, Hạ, Ân, được chia thành hai loại “quốc học” và “hương học”: “quốc học” là nơi học tập của con em quý tộc; “hương học” là nơi học tập của con em thường dân. “Quốc học” căn cứ vào trình độ cao thấp chia thành hai cấp tiểu học và đại học. Tám tuổi vào tiểu học, 15 tuổi lên đại học. Phần “Đại học” là nói về những việc liên quan tới đại học; “Đệ tử chức” nói về những việc liên quan tới tiểu học; “Nội tắc” nói về những việc liên quan tới trường nữ học; “Học ký” nói về những việc liên quan tới sư phạm. Ngoài ra, các ngành học như nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, quân sự… cũng đều có trường học riêng (xem các sách Quản Tử, Luận ngữ, Tả truyện). Như vậy có thể thấy giáo dục thời ấy đã được phổ cập rộng tới như vậy.

Còn các trường học ở địa phương thì được gọi là “hương học”, tức là loại trường mang tính chất bậc tiểu học. Ở hương (gồm 12500 gia đình) lập ra “ngu tường”; tại châu (gồm 2500 gia đình) lập ra “Hạ tự”; ở đảng (gồm 500 gia đình) lập ra “Thương hiệu”; ở lư (gồm 25 gia đình) lập ra “thục”. Đây là tình hình khái quát của chế độ trường học địa phương thời nhà Chu.

Vì vậy, chế độ trường học thời Chu cổ là chế độ chính trị và giáo dục không tách rời nhau. Thời đó, giáo dục là bộ phận quan trọng nhất của hành chính. Việc phổ cập giáo dục được coi là thước đo quan trọng để đạt được quản lý dân chúng và hỗ trợ công tác quản lý nhà nước, hai việc này có quan hệ mật thiết không thể tách rời. Bàn về chức vụ thì quan lại và người thầy không tách biệt, xét về mục đích thì “lễ nhạc chính (chính sự) hình (hình phạt) đều quy về làm một”. Trong “Thượng thư” chép: “Trời sinh ra dân chúng, lập ra vua để trị vì, lập ra thầy để dạy dỗ”. Trong “Lễ ký Học ký” chép: “Có thể làm thầy thì sau đó mới có thể làm bề trên, có thể làm bề trên rồi mới có thể làm vua”. Có thể thấy, vua và thầy tuy là hai cách gọi khác nhau, nhưng thực chất hoà hợp làm một. Khi vua và thầy hợp nhất, thì giáo dục và hành chính dĩ nhiên không thể có sự phân chia rõ ràng.

Những cơ sở giáo dục được gọi như Minh Đường, Bích Ung, Từng, Tự, Học, Hiệu… vốn không phải là nơi dành riêng cho việc giáo dục. Từ chương “Kinh Thi Linh Đài” chúng ta biết “Bích Ung” là nơi tụ họp vui chơi yến tiệc; từ “Lỗ Tụng Phán Thuỷ” biết được trường học của chư hầu gọi là “Phán cung” chính là nơi uống rượu và dâng tù nhân. Còn “Lễ ký Vương chế” lại cho chúng ta biết, trường học là nơi diễn ra những nghi thức tế lễ, dâng tù binh, dâng tai kẻ thù “hiến quắc” (cắt tai trái của kẻ thù để báo chiến công).

Qua đó, có thể thấy trường học cổ đại không hề tách khỏi hành chính và tông miếu. Ngay như “hương học”, như sách “Chu Lễ” có chép: Từ chức Đại từ đồ trở xuống, các quan lại đều nắm giữ cả chính lệnh và giáo hoá trị dân. Cái gọi là “giáo hoá muôn dân”, không phải là dạy chữ và sách vở, mà là mang ý nghĩa là để người dân quan sát, thực hành. Do đó, tính chất của trường học thời đó đương nhiên khác với các đời sau.

Trên đây là những nội dung và đặc sắc của giáo dục thời Tây Chu được ghi chép trong “Chu Lễ”, “Lễ ký”. Sau khi nhà Chu rời đô về phía đông, bước vào thời Xuân thu Chiến quốc. Nhờ không khí cởi mở và giáo dục từng bước được phổ cập, khiến kết cấu xã hội, kinh tế dân sinh, nội hàm tư tưởng đều có những thay đổi lớn. Vì vậy, chế độ giáo dục cũ cũng đứng trước những khảo nghiệm nghiêm trọng, kết quả dẫn đến ba thay đổi lớn: chế độ tuyển chọn nhân tài qua trường học tự nhiên bị bãi bỏ, thay vào đó là chế độ nuôi sĩ phu của các công khanh, các chư hầu hưng khởi lên; trường học công lập dần suy thoái, còn tư nhân mở trường học lại ngày càng phát triển; tư tưởng tự do, bách gia tranh minh (các học phái cùng nhau tranh luận) đã tạo nên thời đại hoàng kim trong lịch sử học thuật Trung Quốc.

Dịch từ: https://www.zhengjian.org/node/62078