Tác giả: Lý Tư Tề
[ChanhKien.org]
Một cô gái 25 tuổi ở Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, gần đây thường xuyên mắc chứng hay quên.
Có lúc, lời nói đã đến miệng nhưng cô đột nhiên lại không nhớ mình định nói gì; những việc lãnh đạo vừa mới giao phó, cô quay người đi đã quên mất. Có một lần, sau khi tan làm trở về khu dân cư, thậm chí cô còn nhất thời không nhớ mình sống ở tầng mấy.
Cô gái này làm công việc bán hàng qua mạng, công việc không thể thiếu điện thoại. Sau giờ làm, cô lại thường xuyên lướt video, xem các bộ phim ngắn dài tập; mỗi ngày sử dụng điện thoại hơn 10 tiếng.
Nửa năm trước, cô bắt đầu nhận thấy trí nhớ của mình kém đi, tinh thần khó tập trung. Sau đó, tình trạng ngày càng trở nên rõ rệt, cô đành phải đến bệnh viện kiểm tra.
Theo bài viết trên Phúc Châu Vãn Báo, sau khi kiểm tra, bác sĩ cho rằng cô gái có những biểu hiện được gọi theo cách nói thông thường là “chứng si ngốc do điện thoại” hoặc “chứng si ngốc kỹ thuật số”. Cách gọi này dùng để mô tả tình trạng một người sau khi sử dụng các thiết bị kỹ thuật số trong thời gian dài với cường độ cao thì xuất hiện những vấn đề như hay quên, khó tập trung chú ý và hiệu quả tư duy suy giảm.
Chỉ dựa vào một bài báo về một trường hợp bệnh thì không thể chứng minh rằng tất cả những triệu chứng tương tự đều do điện thoại gây ra. Tuy nhiên, trải nghiệm của cô gái vẫn khiến nhiều người cảm thấy quen thuộc, như thể họ cũng từng trải qua điều đó.
Ban đầu chỉ định xem một video, nhưng ngón tay lại cứ vuốt xuống liên tục. Vừa nãy còn là một đoạn video hài hước, video tiếp theo có thể là về ẩm thực, du lịch, thú cưng hoặc một cuộc tranh luận.
Xem rất lâu, có cảm giác như đã tiếp nhận được rất nhiều thứ. Nhưng sau khi đặt điện thoại xuống, những gì thực sự đọng lại trong đầu lại chẳng có bao nhiêu.
Video này nối tiếp video khác, khiến chúng ta liên tục xem những nội dung mới
Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của video ngắn chính là tốc độ nhanh.
Những video dài mười mấy giây, vài chục giây cứ nối tiếp nhau; hình ảnh và nội dung liên tục thay đổi. Sự chú ý của con người cũng theo đó mà hết lần này đến lần khác chuyển sang những nhân vật mới, tình tiết mới và thông tin mới.
Năm 2024, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Chiết Giang và một số cơ quan khác đã thực hiện một nghiên cứu sử dụng điện não đồ để tìm hiểu mối liên hệ giữa việc sử dụng video ngắn và lực chú ý. Họ tuyển 48 người trẻ, yêu cầu những người này hoàn thành một nhiệm vụ kiểm tra khả năng chú ý, đồng thời ghi lại hoạt động điện não. Những người tham gia cũng điền vào các bảng câu hỏi về xu hướng nghiện video ngắn và khả năng tự kiểm soát.
Kết quả cho thấy, những người có xu hướng nghiện video ngắn càng rõ rệt thì điểm về khả năng tự kiểm soát thường càng thấp; đồng thời, họ cũng thể hiện kết quả yếu hơn ở một chỉ số điện não liên quan đến khả năng kiểm soát điều hành.
Kiểm soát điều hành là gì? Đó chính là khả năng dù xung quanh có nhiều yếu tố gây xao nhãng, con người vẫn có thể đưa sự chú ý trở lại với công việc thực sự cần giải quyết.
Nghiên cứu này gợi cho chúng ta một điều:
Khi sự chú ý đã quen với việc liên tục chạy theo những kích thích mới, việc duy trì sự tập trung vào một việc trong thời gian dài có thể trở nên vất vả hơn.
Yên tĩnh đọc hết một cuốn sách, nghe trọn vẹn một tiết học dài, hoặc liên tục thực hiện một công việc đòi hỏi sự tập trung, có lẽ không phải nội dung đã trở nên khó hơn, mà là sự chú ý của chúng ta ngày càng không còn quen với nhịp độ như vậy nữa.
Bị thu hút không có nghĩa là thực sự ghi nhớ
Sự chú ý cũng có liên quan đến trí nhớ.
Những thông tin chúng ta nhìn thấy mỗi ngày không tự động trở thành ký ức. Để một thông tin thực sự được lưu lại, não bộ cần chú ý đến nó, hiểu nó, đồng thời liên kết nó với những nội dung trước và sau đó.
Nếu một thông tin vừa mới đi vào, sự chú ý lập tức lại bị nội dung tiếp theo cuốn đi, thì quá trình này có thể trở nên vội vàng và rời rạc.
Năm 2026, tạp chí Communications Psychology công bố một nghiên cứu về video ngắn và trí nhớ. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành 3 thí nghiệm, so sánh những video ngắn theo kiểu mạng xã hội với một video dài được trình chiếu liên tục.
Thời gian xem ở cả hai bên đều là 10 phút; lượng thông tin chính được truyền tải cũng được cố gắng giữ ở mức tương đương nhau. Điểm khác biệt là: một bên gồm từ năm đến bảy đoạn video ngắn độc lập với nhau, còn bên kia là một video du lịch được chiếu liên tục.
Kết quả cho thấy, bất kể những người tham gia có biết trước rằng sau đó mình sẽ phải làm bài kiểm tra hay không, những người xem video ngắn đều có tỷ lệ trả lời đúng thấp hơn trong bài kiểm tra trí nhớ được tiến hành ngay sau đó. Đến ngày hôm sau, trong số những người đã được yêu cầu rõ ràng từ trước rằng phải ghi nhớ nội dung, nhóm xem video ngắn trước đó cũng quên nhiều hơn.
Thí nghiệm chụp ảnh não còn phát hiện rằng, khi xem video ngắn, tại một số vùng não liên quan đến sự chú ý thị giác – không gian, trí nhớ tình tiết và khả năng kiểm soát nhận thức, mức độ đồng bộ trong phản ứng giữa những người tham gia thấp hơn. Sự liên kết giữa một số mạng lưới não phụ trách thị giác, chú ý và kiểm soát cũng tương đối yếu hơn.
Điều này không có nghĩa là cứ xem video ngắn thì não bộ sẽ bị tổn thương vĩnh viễn. Nó cho thấy rằng: với cách xem như vậy, phương thức não bộ xử lý và lưu giữ thông tin không giống với khi xem một video dài có nội dung liền mạch.
Một video có thể rất hấp dẫn, khiến người xem lập tức muốn xem video tiếp theo. Nhưng việc bị thu hút không đồng nghĩa với việc nội dung vừa xem đã thực sự được xử lý, sắp xếp và lưu giữ một cách nghiêm chỉnh.
Lướt điện thoại trong thời gian dài, đầu óc cũng sẽ mệt mỏi
Đôi khi, con người không chủ động quyết định mình sẽ xem gì tiếp theo, mà chỉ đơn giản là ngón tay đã quen với việc tiếp tục vuốt lên vuốt xuống.
Năm 2025, một nghiên cứu với sự tham gia của 745 người dùng mạng xã hội tại Ả Rập Xê Út đã phát hiện rằng: tần suất xem video ngắn càng cao thì con người càng dễ rơi vào trạng thái “lướt cuộn” không thể dừng lại. Những khó khăn về chú ý, sự gián đoạn của trí nhớ làm việc và tình trạng mệt mỏi nhận thức mà những người tham gia nghiên cứu cũng càng rõ rệt.
Cảm giác kiểu như “rõ ràng chẳng làm việc gì nghiêm túc, vậy mà đầu óc vẫn thấy rất mệt” có lẽ cũng không khó hiểu. Thoạt nhìn, sự chú ý dường như chỉ đơn giản là chạy theo những hình ảnh trên màn hình, nhưng thực tế nó lại liên tục chuyển đổi: vừa mới cười đó, ngay sau đó đã bị một vấn đề mới thu hút. Nội dung không ngừng lại, còn sự chú ý cũng hiếm khi thực sự được nghỉ ngơi.
Hãy cho bộ não có những khoảng thời gian trống rống
Điện thoại cũng đã làm thay đổi nhiều khoảng thời gian vốn trước đây vẫn còn để trống trong sinh hoạt.
Khi chờ xe, người ta lướt điện thoại một lát; khi ăn cơm cũng lướt một lát; sau khi lên giường lại tiếp tục lướt thêm một lát. Thậm chí, dù chỉ có vài chục giây rảnh rỗi, người ta cũng vô thức lấy điện thoại ra.
Thực ra, những khoảng thời gian trông có vẻ như “chẳng làm gì cả” chưa chắc đã hoàn toàn vô ích.
Một số nghiên cứu phát hiện rằng, sau khi học nội dung mới, nếu con người yên tĩnh nghỉ ngơi vài phút, điều đó có thể giúp những ký ức vừa hình thành dần trở nên ổn định. Năm 2025, một phân tích tổng hợp 37 nghiên cứu cho thấy việc nghỉ ngơi trong trạng thái tỉnh táo và yên tĩnh nhìn chung có lợi cho quá trình củng cố trí nhớ.
Nghiên cứu này nhắc nhở chúng ta rằng: tạm thời không tiếp nhận thông tin mới không nhất thiết là đang lãng phí thời gian. Bộ não không chỉ cần tiếp nhận thông tin mà còn cần một chút thời gian để sắp xếp, xử lý những điều vừa trải qua.
Một lần nữa học cách tập trung lâu hơn
Bản thân video ngắn không phải là một thứ đáng sợ hay hoàn toàn có hại.
Nó có thể giúp con người nhanh chóng tiếp nhận thông tin, đồng thời cũng mang lại sự giải trí và thư giãn. Điều thực sự cần quan tâm là trong một ngày, chúng ta dành bao nhiêu thời gian để lướt điện thoại một cách vô thức; và sau khi rời xa những kích thích nhanh chóng ấy, liệu bản thân có ngày càng khó tập trung hoàn thành trọn vẹn một việc hay không.
Việc thay đổi cũng không nhất thiết phải bắt đầu bằng cách hoàn toàn không sử dụng điện thoại. Đọc trọn vẹn một bài viết, yên tĩnh hoàn thành một việc, hoặc đi bộ một lúc mà không lấy điện thoại ra, tất cả đều đang giúp khả năng tập trung thích nghi trở lại với một nhịp độ chậm hơn.
Người phụ nữ trong bài báo không mắc chứng sa sút trí tuệ tuổi già thực sự. Những vấn đề về lực chú ý và trí nhớ xuất hiện đồng thời với việc sử dụng quá mức các thiết bị kỹ thuật số như thế này có thể được cải thiện sau khi điều chỉnh thói quen sử dụng, giấc ngủ và sinh hoạt.
Video ngắn thường mang đến cho chúng ta hết kích thích mới mẻ này đến kích thích mới mẻ khác. Trong khi đó, trí nhớ, sự hiểu biết và tư duy thực sự thường cần một nhịp độ khác — chậm hơn một chút, yên tĩnh hơn một chút, đồng thời dành cho bộ não chút thời gian để lưu giữ lại những điều thực sự quan trọng.


