Mặc Tưởng biên tập và chỉnh lý
[ChanhKien.org]
Nền hành chính của một quốc gia tốt hay kém phụ thuộc rất lớn vào việc dùng người có đúng hay không. Còn về tiêu chuẩn dùng người, thì ngoài một chế độ thi cử công bằng ra, không còn phương pháp nào tốt và hiệu quả hơn. Thực ra, xét theo phương thức tư duy hiện đại, việc tổ chức thi cử thời Tiền Tần chủ yếu để củng cố và bảo vệ quân quyền của thành bang mình, chiêu mộ các bậc hiền tài, dị sĩ có đức có tài để phụ tá quốc chính, nhằm đạt mục tiêu xưng bá chư hầu. Còn đối với mục tiêu thực sự là giáo dục, đào tạo nhân tài, lại bị bỏ mặc không ngó ngàng tới. Vì thế, giáo dục trường học đã không phát huy được hiệu quả thực sự.
Đến thời Hán, sau khi Tả Hùng cải tiến “chế độ sát cử”, hình thức ban đầu của chế độ thi cử mới định hình quy mô. Từ thời Tuỳ Đường trở đi, khoa cử bắt đầu phát triển mạnh, phương thức triều đình tuyển chọn nhân tài bắt buộc phải qua con đường thi cử. Trải qua các triều Tống, Nguyên, Minh, Thanh, chế độ thi cử tiếp tục được sửa đổi bổ sung dựa trên nền tảng cũ, nên ngày càng chặt chẽ và hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, sự vật trên đời có tương sinh tương khắc, có lợi thì có hại, thời gian lâu dần, thi cử ngày càng nặng về hình thức, chú trọng nghiêm trang chỉnh tề bên ngoài. Trong khi đó, để bảo vệ lợi ích và quyền thế của tầng lớp quan lại quý tộc, bên trong lại ngầm gian lận, hối lộ, đút lót…
Hệ quả là vai trò của các trường vốn được gọi là “Quốc học”, “Hương học”, “Gia thục”, “Đảng tường”… dần bị việc tuyển người qua khoa cử chiếm đoạt. Việc học cũng bị bó hẹp vào những kỹ năng và quy tắc phục vụ cho thi cử. Cuối cùng, giáo dục mất đi mục tiêu chân chính là đào tạo nhân tài, bồi dưỡng những văn nhân vừa có tài vừa có đức, phổ cập kiến thức hay học thuật chuyên môn, tuyển chọn người giỏi để giúp việc nước!
Hơn nữa, nói về việc “tuyển sĩ” thời cổ đại, thực chất là tuyển chọn những người có đủ tư cách vào triều làm quan để phụ tá việc triều chính. Chế độ tuyển sĩ các thời đại có điểm chung là: ban đầu, nhân tài hoàn toàn được tuyển từ trường học, sau đó tuyển chọn lại tách sang khoa cử, rồi trường học và khoa cử có xu hướng hợp nhất. Sau đó nữa, giữa trường học và khoa cử xảy ra cạnh tranh bên nào nên giữ, nên bỏ, cuối cùng cả hai kết hợp thành thể thống nhất. Trong suốt một hai nghìn năm qua, khoa cử và trường học vừa hỗ trợ nhau, vừa làm suy yếu lẫn nhau, thay thế và tiếp nối nhau. Khoa cử nhờ trường học mà khởi phát, và cũng vì trường học mà bị bãi bỏ. Trong quá trình đó, sự hưng suy của hai bên luôn có quan hệ mật thiết với nhau, giống như hai mặt của một thể, không thể tách rời nhau.
Ví dụ, vào thời Hán, triều đình có chế độ hạ chiếu tiến cử những người “hiền lương phương chính, năng trực ngôn cực gián” (nghĩa là người tài đức độ, lời nói ngay thẳng dám can gián tới cùng), thực ra là bắt nguồn từ trường học. Vào thời Đường, “Sinh đồ” (chỉ những người theo học tại các trường công lập như Quốc Tử học, Thái học, Tứ môn học … và được nhà trường tuyển chọn, giới thiệu tham gia khoa cử) cùng phát triển với khoa cử; thời Tống từng có lúc bãi bỏ khoa cử, chuyên chỉ dựa vào trường học để tiến thân; hoặc cả khoa cử và trường học cùng song hành nhưng thí sinh bắt buộc phải do trường học tiến cử dự thi. Vào hai thời Minh, Thanh, danh nghĩa là chuyên dựa vào khoa cử để tuyển chọn nhân tài, nhưng thực tế khoa cử và trường học đã hợp thành một con đường. Từ bậc cử nhân trở xuống thuộc hệ thống trường học; từ bậc cử nhân trở lên thì thuộc hệ thống khoa cử. Việc đặt ra Ngũ Cống, là ân cống, bạt cống, tuế cống, ưu cống, phó cống, chính là chỉ việc tiến cử người đưa vào Thái học học tập. Về danh nghĩa là khoa cử tuyển chọn sĩ tử, thực chất là trường học tuyển chọn học sinh. Đến giai đoạn suy thoái, trường học chỉ hữu danh vô thực, mọi người chỉ đổ xô vào con đường khoa cử, từ đó mới dẫn đến sự việc bãi bỏ khoa cử, chấn hưng trường học.
Cổ nhân nói: “Lấy xưa làm gương, có thể biết được sự hưng suy”. Lại nói: “Ghi nhớ quá khứ, làm bài học cho tương lai”. Mặc dù giáo dục trường học vốn nằm trong giáo dục xã hội, mặc dù giáo dục trường học với chế độ thi cử và khoa cử qua các triều đại luôn bao hàm lẫn nhau, nương tựa lẫn nhau, trở thành một mối quan hệ mang tính hai mặt “tuy hai mà một, một mà hai”. Tuy rằng nó không tạo ra ảnh hưởng mạnh mẽ mang tính quyết định đối với sự phát triển mọi mặt của các triều đại, nhưng xét về phương diện bồi đắp phía tinh thần như lòng dân sĩ khí, phẩm hạnh đạo đức, quy phạm ngôn hành… thì tác dụng âm thầm thấm nhuần lâu dài của nó, tuyệt không thể xem nhẹ!
Ở đây chỉ đứng từ góc độ hạn hẹp để bàn luận đôi nét về giáo dục trường học cổ đại. Dưới ảnh hưởng kép của tuyển chọn sĩ tử và chế độ khoa cử, các triều đại đã có những cách ứng phó và đặc điểm nổi bật nào. Đây chỉ là một vài ví dụ tóm lược đơn giản mà thôi, nên khó tránh khỏi chỗ phiến diện, hay còn nhiều thiếu sót. Nhưng nếu như có thể góp phần đưa nhận thức quay trở lại chính đạo, hay gợi mở thêm những kiến giải giá trị hơn, thì như thế cũng đủ mãn nguyện rồi!
Dịch từ: https://www.zhengjian.org/node/62077